Op verkenning in het kerkelijk verleden van Heppeneert - Deel 1: Heppeneert in de middeleeuwen.

In de grote vakantie onderbreken we de reeks over Harlindis en Relindis. In september vervolgen we ons relaas, te beginnen met de reeds geruime tijd aangekondigde wedstrijd. In tussentijd vertellen we in enkele afleveringen over de kerkelijke geschiedenis van Heppeneert. De basisinformatie ontlenen we aan drie bijdragen. In 1984 publiceerden wij in de reeks Maaslandse Sprokkelingen, samen met architect Marcel Hendrickx en kruisheer Willem Sangers O.-L.-Vrouw van Rust te Heppeneert in oude afbeeldingen. Samen met Willem Sangers gaven wij in 1987 de brochure O.-L.-Vrouw van Rust te Heppeneert uit.

 In augustus 1988 publiceerden wij in Kruis en Wereld een toeristische toelichting bij Onze-Lieve-Vrouw van Rust te Heppeneert. Aanvullende informatie vonden we in J. Coenen, De pastoors van Heppeneert (in: Miscellanea Gessleriana, Antwerpen, 1948, pp. 290-298) en A. van Asseldonk, Marginalia bij "De Pastoors van Heppeneert" (in: Clairlieu, 1950, 12 p.)

De woonplaats van de gelukkige Heppo en zijn nazaten.
In oude documenten duikt het toponiem Heppeneert op vanaf het begin van de dertiende eeuw. Een oorkonde van 1202 handelt inderdaad over de plaats Heppenardt. Later wordt melding gemaakt van Heppenarde, Heppenaert, Heppenart, Heppenert en tenslotte wordt gesproken over Heppeneert.

Over de betekenis van deze plaatsnaam is men het niet eens. De meeste deskundigen beweren dat we te maken hebben met een samenstelling van twee delen Heppe en eert. Het tweede deel komt vaak voor in onze plaatsnamen en betekent bebouwd land of woonplaats. Enkele specialisten menen eert te mogen interpreteren als aanlegplaats, als een plaats waar goederen worden gelost. De moeilijkheid vormt echter het eerste deel van deze samenstelling: Heppe-. De meest gangbare verklaring stelt dat Heppo (Eppo, Happo) een Germaanse persoonsnaam is. Die naam betekent gelukkige, voorspoedige. Heppeneert zou dan betekenen: de woonplaats van de gelukkige Heppo en zijn nazaten.

Invloed van de abdij van Thorn en van de graaf van Loon
Waarschijnlijk bouwden de abdissen van Thorn in Neeroeteren een stenen kerk, mogelijk tussen 1000 en 1100. De inwoners van de gehuchten Opsolt en Neersolt onder Gruitrode en Maaseik, evenals die van Elen en Heppeneert (Maaseik) maakten deel uit van de parochie Neeroeteren. Twee derden van de tienden was in het bezit van de abdij van Thorn,  één derde in dat van de pastoor. De abdij van Thorn bezat het begevingsrecht.

Het grondgebied Heppeneert was tweeledig. Groot-Heppeneert behoorde kerkelijk bij Neeroeteren, dat zelf toebehoorde aan de abdij van Thorn. Vermoedelijk bouwde de abdis in Heppeneert een kapel, die later vergroot werd. De pastoor van Neeroeteren bezat er het recht de priester aan te stellen. Voor de grote plechtigheden moesten de inwoners van Heppeneert zich naar Neeroeteren begeven. De abdis van Thorn oefende in Heppeneert tal van rechten uit. Zo bijvoorbeeld de grote en kleine tiende. De grote of grove tiende had betrekking op graangewassen, zoals rogge, tarwe, haver en gerst. De kleine of smalle tiende had betrekking op gewassen als peulvruchten, wortelen en knollen. Bijna alle vormen van rechtspraak in Heppeneert werden gecontroleerd door de abdis. Zij bezat het visrecht tot op de halve breedte van de Maas en het dubbel veerrecht. Met het kleine veer werden de inwoners van Vissersweert, die geen eigen kerk bezaten, overgezet om in Heppeneert de sacramenten te ontvangen of er begraven te worden. Alle reizigers die ter hoogte van de boerderij het Veer de Maas wilden oversteken moesten van het groot veer gebruik maken. Waarschijnlijk werd die veerdienst omstreeks 1200 ingericht om alle goederen en personen die de opkomende landweg van Brussel of Antwerpen, over Diest, Peer, Bree, Maaseik, Sittard en Geilenkirchen naar Keulen volgden, over te zetten.

Het andere deel, Klein Heppeneert, leunde aan bij Maaseik. Ook hier bezat de abdij van Thorn rechten en bezittingen. Maar de invloed van de abdis werd er teruggestoten door de graaf van Loon, die er rond 1260 goederen ter beschikking stelde voor de oprichting van een begijnhof buiten de wallen van het in 1244 als stad erkende Maaseik, waarvan de parochie in 1245 loskwam van Aldeneik. Klein-Heppeneert bleef parochiaal afhankelijk van het Collegiale Kapittel van Onze-Lieve-Vrouw in Aldeneik.

Aldeneik was in die tijd een belangrijke parochie. Een pauselijk bevelschrift van 1202 bepaalde dat de pastoors van Dilsen, Rotem, Heppeneert, Opoeteren, Neeroeteren, Bree, Opitter, Neeritter (NL), Kessenich, Wessem (NL), Gratem (NL), Beegden (NL), Ophoven en Geistingen verplicht waren om in de pinksterdagen in processie naar Aldeneik te gaan.

Roger Janssen, kruisheer
Pastoor-moderator pastorale eenheid Harlindis en Relindis - Maaseik